Kiedy nie musisz podawać numeru PESEL? Te sytuacje powinny wzbudzić czujność
Ujawnienie numeru PESEL w nieodpowiednim miejscu to dla oszustów najprostsza droga do zaciągnięcia pożyczki pozabankowej, zakupu drogiej elektroniki na raty czy wyrobienia duplikatu karty SIM. Choć banki i placówki medyczne przetwarzają te dane w pełni legalnie, w codziennym życiu nagminnie spotykamy się z żądaniami, które nie mają żadnego oparcia w przepisach. Sprawdziliśmy, kiedy należy bezwzględnie odmówić podania PESEL-u oraz jak jedno ustawowe ustawienie w telefonie definitywnie odcina przestępcom dostęp do Twoich pieniędzy.
W skrócie:
- Hotele, pensjonaty, siłownie oraz wypożyczalnie sprzętu rekreacyjnego nie mają prawa żądać wpisania PESEL-u ani zatrzymywać dokumentu tożsamości.
- Weryfikacja telefoniczna przez rzekomego ankietera lub pracownika banku z prośbą o podyktowanie PESEL-u to w znakomitej większości próba wyłudzenia danych.
- Oferty pracy i ogłoszenia o wynajem mieszkania wymagające przesłania skanu dowodu osobistego przed podpisaniem umowy to klasyczny mechanizm przestępczy.
- Zastrzeżenie numeru PESEL w aplikacji mObywatel prawnie zwalnia ofiarę z odpowiedzialności za kredyty i pożyczki wyłudzone przez oszustów.
Chcesz być na bieżąco z najważniejszymi wiadomościami?
dodaj zgarnijpremie.pl do preferowanych źródeł w Google
Spis treści
- W jakich codziennych sytuacjach nie wolno podawać numeru PESEL?
- Fikcyjne rekrutacje i wynajem mieszkań, czyli jak cyberprzestępcy polują na dowody osobiste
- Telefon od „konsultanta” – dlaczego instytucje nie pytają o pełny PESEL?
- Zastrzeżenie numeru PESEL w aplikacji mObywatel jako ustawowa tarcza przed długami
- Co zrobić, gdy Twoje dane już trafiły w niepowołane ręce?
W jakich codziennych sytuacjach nie wolno podawać numeru PESEL?
Zgodnie z polskim prawem i wytycznymi Urzędu Ochrony Danych Osobowych (UODO), zbieranie danych osobowych musi podlegać zasadzie minimalizacji. Oznacza to, że podmiot może wymagać od nas tylko takich informacji, które są absolutnie niezbędne do wykonania danej usługi. Wbrew powszechnym praktykom rynkowym, cały szereg punktów usługowych regularnie przekracza te uprawnienia.
Podania numeru PESEL nie powinny wymagać:
- Wypożyczalnie sprzętu sportowego i turystycznego (kajaki, rowery, narty) – przedsiębiorca ma prawo spisać imię, nazwisko i poprosić o okazanie dokumentu w celu potwierdzenia tożsamości, ale nie ma podstawy prawnej do gromadzenia numeru PESEL ani zatrzymywania dowodu osobistego pod zastaw.
- Hotele, hostele i obiekty noclegowe – do zameldowania i wystawienia rachunku wystarczą podstawowe dane teleadresowe oraz imię i nazwisko; żądanie wpisania PESEL-u do karty meldunkowej jest nieuprawnione.
- Kluby fitness, siłownie i baseny – weryfikacja karnetu imiennego nie wymaga przetwarzania numeru ewidencji ludności.
- Sklepy internetowe przy prostych zakupach – o ile transakcja nie wiąże się z wnioskiem ratalnym lub odroczoną płatnością, sklep nie ma prawa uzależniać zakupu od podania numeru PESEL.
W każdym z tych przypadków mamy pełne prawo odmówić wpisania numeru PESEL do formularza, powołując się na przepisy o ochronie danych osobowych.
Fikcyjne rekrutacje i wynajem mieszkań, czyli jak cyberprzestępcy polują na dowody osobiste
Wyjątkowo niebezpiecznym zjawiskiem są próby wyłudzenia danych przy użyciu spreparowanych ogłoszeń na popularnych portalach ogłoszeniowych i w mediach społecznościowych. Oszuści publikują oferty atrakcyjnych mieszkań na wynajem z ceną zauważalnie niższą od rynkowej lub kuszące oferty pracy zdalnej.
Warunkiem „rezerwacji lokalu” lub „przejścia do drugiego etapu rekrutacji” bywa wypełnienie ankiety zawierającej numer PESEL oraz serię i numer dowodu osobistego, a nierzadko również przesłanie obustronnego skanu dokumentu.
Warto pamiętać:
- Zgodnie z Kodeksem pracy pracodawca może żądać numeru PESEL dopiero na etapie nawiązywania stosunku pracy (czyli od osoby wybranej do zatrudnienia), a nigdy od kandydata w fazie wstępnej selekcji CV.
- Przy wynajmie nieruchomości legitymowanie się dokumentami następuje osobiście podczas podpisywania właściwej umowy najmu – przesyłanie skanów nieznajomym osobom przez komunikatory to prosta droga do utraty tożsamości.
Przeczytaj koniecznie: ZUS i banki apelują do Polaków: Zastrzeż PESEL po wycieku danych
Telefon od „konsultanta” – dlaczego instytucje nie pytają o pełny PESEL?
Jedną z najczęstszych technik stosowanych przez cyberprzestępców jest spoofing telefoniczny, czyli podszywanie się pod numery telefonów banków, policji, firm telekomunikacyjnych lub instytucji państwowych. Dzwoniący naciągacz informuje o „zagrożonych oszczędnościach” lub „konieczności potwierdzenia tożsamości” i oczekuje podyktowania numeru PESEL.
Banki oraz legalnie działające instytucje finansowe w rozmowach przychodzących nigdy nie wymagają od klienta podawania pełnego numeru PESEL, haseł do bankowości elektronicznej ani kodów BLIK. Jeśli rozmówca prosi o takie dane w nieoczekiwanym połączeniu, jedynym bezpiecznym zachowaniem jest natychmiastowe rozłączenie się, odczekanie kilkunastu sekund i samodzielne wybranie oficjalnego numeru infolinii danej instytucji.
Zastrzeżenie numeru PESEL w aplikacji mObywatel jako ustawowa tarcza przed długami
Nawet zachowując żelazne zasady ostrożności, nie mamy stuprocentowej kontroli nad bazami danych firm, które legalnie przechowują nasze dane. Wycieki ze sklepów czy placówek medycznych zdarzają się regularnie. Z tego powodu od 1 czerwca 2024 roku w Polsce obowiązują przepisy, które całkowicie zmieniają pozycję konsumenta w starciu z wyłudzeniami.
Instytucje finansowe (banki, firmy pożyczkowe, SKOK-i), a także notariusze i operatorzy telekomunikacyjni, mają ustawowy obowiązek sprawdzić w Rejestrze Zastrzeżeń Numerów PESEL, czy dany numer nie jest zablokowany. Weryfikacja odbywa się przed podpisaniem umowy kredytu, pożyczki, leasingu czy wydaniem duplikatu karty SIM.
Jeżeli Twój PESEL był zastrzeżony w momencie zawierania umowy przez przestępcę:
- Bank ani firma pożyczkowa nie mogą dochodzić od Ciebie spłaty takiego zobowiązania.
- Dług nie może trafić do egzekucji komorniczej ani obciążyć Twojej historii kredytowej w BIK.
- To instytucja finansowa ponosi pełną stratę finansową za niedopełnienie ustawowego obowiązku weryfikacji.
Sam proces zastrzeżenia jest bezpłatny i natychmiastowy. Wystarczy otworzyć aplikację mObywatel, wejść w sekcję „Zastrzeż PESEL” i przesunąć suwak. Numer można w każdej chwili odblokować na kilka minut (np. gdy sami składamy wniosek o kredyt w banku lub kupujemy telefon na abonament), a po sfinalizowaniu formalności – ponownie zastrzec.
Dowiedz się więcej: Jak zastrzec numer PESEL i po co to robić? Instrukcja krok po kroku
Co zrobić, gdy Twoje dane już trafiły w niepowołane ręce?
W sytuacji, gdy doszło do przekazania numeru PESEL wraz z innymi danymi na podejrzanej stronie lub w rozmowie telefonicznej, kluczowa jest kolejność działań:
- Natychmiast zastrzeż PESEL – w aplikacji mObywatel lub na portalu gov.pl, aby uniemożliwić zaciągnięcie nowych zobowiązań w systemie bankowym.
- Unieważnij dowód osobisty – jeżeli wyciek objął również numer i serię dokumentu, należy zgłosić jego utratę w urzędzie gminy lub przez profil zaufany, co automatycznie wprowadzi dokument do Systemu Dokumenty Zastrzeżone.
- Złóż zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa – na najbliższym komisariacie Policji. Uzyskanie zaświadczenia o złożeniu zawiadomienia z sygnaturą sprawy stanowi kluczowy dowód prawny w razie jakichkolwiek późniejszych sporów sądowych z wierzycielami.
- Skorzystaj z alertów BIK – uruchomienie powiadomień SMS o zapytaniach kredytowych pozwala w czasie rzeczywistym wychwycić każdą próbę użycia danych w sektorze finansowym.
Warto wiedzieć: Zguba lub kradzież dowodu a bezpieczeństwo konta – o czym pamiętać?
Oficjalne źródło informacji: Ministerstwo Cyfryzacji (gov.pl), Urząd Ochrony Danych Osobowych (uodo.gov.pl), Ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie niektórych ustaw w celu ograniczania niektórych skutków kradzieży tożsamości (Dz.U. 2023 poz. 1394).
